Bergart

Ein bergart er ei naturleg samansetjing av eitt eller fleire mineral, til dømes granitt, gneis eller kalkstein. Berggrunnen er fjellet som heilskap, og bergarten fortel kva fjellet består av på ein bestemt stad. Bergarten påverkar mellom anna kor krevjande det er å sprengje, kor stabilt fjellet er og om det er fare for radon.

Bergartar blir delte i tre hovudgrupper etter korleis dei er danna. Magmatiske bergartar er størkna smeltemasse, som granitt, gabbro, syenitt, larvikitt og basalt. Sedimentære bergartar er avsette lagvis og herda, som sandstein, kalkstein, leirskifer og alunskifer. Metamorfe bergartar er omdanna under høgt trykk og høg temperatur, som gneis, glimmerskifer, kvartsitt, marmor og amfibolitt. Gneis og granitt dominerer det norske grunnfjellet i berggrunnen.

I bygg og anlegg avgjer bergarten bergkvaliteten og dermed kostnadene. Granitt og gneis er harde og tek lengre tid å bore og sprengje, medan skifer og kalkstein er svakare. Sprekketettleiken seier mykje om kor stabil ei byggjegrop, ei skjering eller ein tunnel blir. Glimmerskifer og leirskifer forvitrar og gir dårlegare bergkvalitet, og svelleleire i sprekker svekkjer fjellet ytterlegare. Bergarten avgjer også om sprengsteinen kan brukast som pukk eller naturstein. Larvikitt er den viktigaste natursteinseksporten til Noreg.

Nokre bergartar gir eigne risikoar. Granitt, pegmatitt og alunskifer kan ha høgt innhald av uran og gir høg radonaktsemd. Alunskifer er i tillegg syredannande og krev særskild massehandtering når du grev i han. Kalkstein og marmor blir løyste opp av vatn og kan danne holrom (karst), noko som har betydning for fundamenteringa i enkelte område. Bergarten seier derimot ingenting om lausmassane over fjellet, og det er der kvikkleire finst.

Noregs geologiske undersøking (NGU) kartlegg bergartane i berggrunnskarta N250 og N50. Kvar flate er koda med hovudbergart, danningsalder og tektonisk hovudinndeling, og flatene kan fargeleggjast etter bergartstype eller alder. Linja mellom to bergartar blir kalla ei bergartsgrense. N50 er meir detaljert, men dekkjer ikkje heile landet like godt som N250.

I Placepoint ligg bergartane i kartlaget Berggrunn under Geologi. Du kan vise flatene etter bergartstype, danningsalder eller tektonisk inndeling som eigne underkartlag, og eit klikk i kartet gir Hovudbergart for punktet. Bruk det i tidleg tomteanalyse saman med lausmassar og grunnundersøkingar frå NADAG.

Slik blir datasettet vist i kartet

Datasettet inngår i kartlaget Geologi som Berggrunn:

Frå Placepoint si ordbok: Bergart

Meir informasjon: NGU: om berggrunn, NGU: berggrunnskart, Store norske leksikon: bergartar

Engelsk: Rock type (lithology).

Vanlege spørsmål

Kva er skilnaden på bergart og berggrunn?

Berggrunnen er det faste fjellet under lausmassane, sett som heilskap. Bergarten er kva fjellet består av på ein bestemt stad, til dømes gneis eller kalkstein. Eit berggrunnskart viser difor mange bergartar, skilde av bergartsgrenser.

Kva bergartar er vanlegast i Noreg?

Gneis og granitt dominerer det norske grunnfjellet. I tillegg finst store område med skifer, kalkstein og andre sedimentære og metamorfe bergartar, særleg i fjellkjeda og rundt Oslofeltet.

Kvifor er alunskifer eit problem ved utbygging?

Alunskifer kan ha høgt uraninnhald og gir høg radonaktsemd. Han er også syredannande når han kjem i kontakt med luft og vatn. Utgravne massar må difor handterast og deponerast særskilt, noko som aukar kostnadene i prosjektet.

Kvar finn eg kva bergart som ligg under ei tomt?

Noregs geologiske undersøking (NGU) publiserer berggrunnskart i N250 og N50. I Placepoint viser kartlaget Berggrunn bergartsflatene, og eit klikk i kartet gir hovudbergarten for punktet. Lokale forhold som sprekker og forvitring krev likevel undersøkingar på staden.