Berggrunn
Berggrunn er det faste fjellet som ligg under jord, leire, sand og grus. Kor djupt berget ligg, og kva stein det består av, avgjer mykje av korleis du kan fundamentere eit bygg og kva det kostar.
I daglegtale heiter det fjell, medan fagspråk og forskrifter ofte brukar berg. Mange stader ligg berggrunnen i dagen som bart fjell. Andre stader ligg han djupt under leire og morene, altså lausmassane som isen og havet la att. Sjølve steinen blir skildra som bergart, og berggrunnen i eit område består gjerne av fleire bergartar.
Djupn til berg styrer fundamenteringa. Står bygget på fjell, kan det fundamenterast direkte. Over tjukke lausmassar må det pelast ned til berg, eller fundamenterast på lausmassane med risiko for setningar. Under marin grense kan massane over berget vere marin leire og kvikkleire. Kjellar og parkeringskjellar i fjell krev sprenging, og sprengsteinen må køyrast bort. Massane kan vere ein ressurs eller eit problem, avhengig av bergarten. Berggrunnskartet viser ikkje djupna. Ho finn du i grunnundersøkingar registrerte i NADAG. Sjekk begge i ein tomteanalyse.
Norges geologiske undersøkelse (NGU) forvaltar den nasjonale berggrunnsdatabasen. Berggrunn N250 i målestokk 1:250 000 dekkjer heile landet, medan Berggrunn N50 i 1:50 000 finst der berggrunnen er kartlagd i detalj. Kvar bergartsflate har hovudbergart, danningsalder og tektonisk hovudinndeling. I tillegg kjem bergartsgrenser, lineament og forkastingar, og strukturmålepunkt med strøk og fall.
Grovt sett blir Noreg delt i fire tektoniske hovudeiningar. Prekambrisk grunnfjell med gneis og granitt dominerer i sør og nord. Dei kaledonske skyvedekka byggjer opp fjellkjeda. Oslofeltet har kambrosiluriske sedimentbergartar som leirskifer, kalkstein og alunskifer, og permiske vulkanske bergartar og djupbergartar som rombeporfyr og larvikitt. På Vestlandet ligg devonske basseng.
Lineament og forkastingar er svakheitssoner. Der kan berget vere ustabilt, bergkvaliteten dårlegare og vassinnslaget stort i tunnel og byggjegrop. Uranrike bergartar som alunskifer og enkelte granittar og pegmatittar gir høg radonaktsemd. Alunskifer er i tillegg syredannande når han blir graven opp, og gravemassane må ofte leverast til godkjent mottak, noko som kostar. Han er vanleg i Oslo-området og på Hadeland. Grunnvatn og energibrønnar hentar vatn frå sprekker i berget, så bergart og sprekketettleik avgjer kor mykje vatn ein brønn gir.
I Placepoint har kartlaget Geologi laget Berggrunn med 29 underkartlag frå N250, i tillegg til eigne lag for N250 og N50. Klikkar du i kartet, får du hovudbergart og alder for flata. NADAG-laget viser kjende grunnundersøkingar med djupn til berg, og Rapport: Risiko og klimarisiko tek med grunnforholda.
Slik blir datasettet vist i kartet
Datasettet inngår i kartlaget Geologi som Berggrunn:
Frå Placepoints ordbok: Berggrunn
Meir informasjon: NGU: om berggrunn, NGU: berggrunnskart, Store norske leksikon: berggrunn
Engelsk: Bedrock.
Vanlege spørsmål
Kva er skilnaden på berggrunn og lausmassar?
Berggrunn er det faste fjellet. Lausmassar er leire, sand, grus og morene som ligg oppå berget. Tjukkleiken på lausmassane avgjer kor djupt du må ned for å nå fast fjell.
Korleis finn eg djupna til berg på ei tomt?
Berggrunnskartet viser kva bergart som ligg under, men ikkje kor djupt han ligg. Djupn til berg finn du i grunnundersøkingar registrerte i NADAG. Manglar det undersøkingar i nærleiken, må det borast på staden.
Kvifor er alunskifer eit problem i byggjeprosjekt?
Alunskifer blir syredannande når han blir graven opp, og han kan innehalde uran. Gravemassane må difor ofte leverast til godkjent mottak, noko som kostar. Alunskifer gir òg høg radonaktsemd og er vanleg i Oslo-området og på Hadeland.
Kva er skilnaden på Berggrunn N250 og N50?
N250 er kartlagd i målestokk 1:250 000 og dekkjer heile landet. N50 er kartlagd i 1:50 000 og gir meir detalj, men finst berre der berggrunnen er kartlagd nøyare.