Lausmassar

Lausmassar er alt laust materiale som ligg oppå berggrunnen: leire, silt, sand, grus, stein, blokk og torv. Lausmassane under ei tomt avgjer korleis du kan fundamentere, kor mykje bygget vil setje seg og om grunnen kan gi skred.

Det meste av lausmassane i Noreg vart avsette under og etter siste istid. Fagfeltet heiter difor kvartærgeologi. Geologane deler lausmassane inn etter korleis dei vart danna, og danninga seier mykje om korleis grunnen oppfører seg når du byggjer på han:

• Morene er avsett direkte av isbreen. Massane er usorterte og faste, og dei gir som regel god byggjegrunn.
• Breelvavsetjingar er sorterte sand- og grusmassar med god drenering. Dei er òg ein viktig ressurs for grus og grunnvatn.
• Hav- og fjordavsetjingar er leire og silt avsett i sjø under marin grense. Dei er setningsømfintlege og kan innehalde kvikkleire.
• Elveavsetjingar er sand og grus langs vassdrag. Områda er ofte flaumutsette.
• Torv og myr er organisk materiale. Det er svært setningsømfintleg og gir dårleg byggjegrunn.
• Bart fjell tyder at lausmassedekket manglar eller er tynt.

I tillegg finst forvitringsmateriale, som er berg som har smuldra opp der det står, og skredmateriale frå tidlegare ras.

Lausmassetypen styrer fundamenteringa. På morene kan du ofte fundamentere direkte. Gjennom blaut leire må du som regel pele ned til berg, og torv vert graven ut og erstatta med betre massar. Finkorna massar gir setningar over tid og påverkar kor lett det er å grave og kor stabil byggjegropa blir. Overvatn blir òg handtert ulikt: grus lèt vatnet infiltrere, leire gjer det ikkje. Grove og luftige lausmassar sleppar radon lettare opp i bygg. Der finkorna havavsetjingar ligg under marin grense, må du rekne med fare for kvikkleire. Då krevst geoteknisk vurdering etter TEK17 før reguleringsplan eller rammeløyve kan bli gitt, og ei skredfaresone kan bli aktuell.

Noregs geologiske undersøking (NGU) forvaltar det nasjonale lausmassekartet i ulike målestokkar. Kvar flate i kartet har lausmassetype, danningsmåte og ein grov klasse for mektigheit, altså tjukkleiken på laget. Kartet viser berre overflata. Kva som ligg under, og kor djupt det er ned til berggrunnen, må du avklare med grunnundersøkingar. Eksisterande boringar finn du i NADAG. Datasettet er skildra under Lausmassar.

I Placepoint ligg lausmassekartet i kartlaget Geologi, og eit klikk i kartet gir lausmassetypen for punktet. Kombiner det med Marin grense og Moglegheit for marin leire for ein samla sjekk av grunntilhøva før kjøp eller regulering, og med NADAG for eksisterande grunnundersøkingar. Rapport: Risiko og klimarisiko tek med lausmassar som ein del av grunntilhøvetemaet, og funna inngår naturleg i ein tomteanalyse.

Slik blir datasettet vist i kartet

Datasettet inngår i kartlaget Geologi som Lausmassar:

Frå Placepoints ordbok: Lausmassar

Meir informasjon: NGU: kvartærgeologisk kartlegging, lausmassar, NGU: lausmassekart, Store norske leksikon: lausmassar

Engelsk: Superficial deposits (Quaternary deposits).

Vanlege spørsmål

Kva er skilnaden på lausmassar og berggrunn?

Berggrunnen er det faste fjellet. Lausmassane er det lause materialet som ligg oppå, som leire, sand, grus og torv. Dei fleste byggjeprosjekt står på lausmassar, og tjukkleiken ned til berg avgjer ofte korleis bygget må fundamenterast.

Kva lausmassar er best å byggje på?

Morene og bart fjell gir som regel god byggjegrunn, fordi massane er faste og set seg lite. Breelvavsetjingar av sand og grus er òg ofte gode og drenerer godt. Leire, silt og særleg torv og myr krev meir omfattande fundamentering.

Kan eg stole på lausmassekartet når eg vurderer ei tomt?

Lausmassekartet frå Noregs geologiske undersøking (NGU) viser berre kva som ligg i overflata, og grensene er grove. Kartet passar til ei første vurdering. Kva som ligg under, og kor djupt det er til berg, krev grunnundersøkingar.

Kvifor er leire under marin grense ekstra viktig å sjekke?

Leire og silt som vart avsett i sjø under marin grense, kan vere kvikkleire. Slik leire kan kollapse og bli flytande ved belastning eller graving. Finn du slike massar på ei tomt, må du rekne med krav om geoteknisk vurdering.